Endometrioza – co to jest? Czym się objawia ta choroba i jak się ją leczy?

Ból,Brzucha,W,Aptece
Endometrioza to przewlekła choroba zapalna, w której tkanka przypominająca błonę śluzową macicy (endometrium) występuje i rozwija się poza swoją prawidłową lokalizacją (w macicy) – pojawia się np. w obrębie jamy otrzewnej, na jajnikach, w więzadłach macicy, a także na powierzchni jelit czy pęcherza moczowego. Tkanka pozostaje aktywna i reaguje na cykliczne zmiany hormonalne zachodzące podczas cyklu menstruacyjnego, co może prowadzić do miejscowego stanu zapalnego, krwawienia, włóknienia i powstania zrostów oraz torbieli endometrialnych. Endometrioza jest częstą chorobą – według Światowej Organizacji Zdrowia dotyczy około 10% kobiet w wieku rozrodczym, czyli około 190 milionów kobiet na całym świecie.

Jakie są objawy endometriozy?

Objawy endometriozy mogą być bardzo różnorodne, co utrudnia jej zdiagnozowanie. Oprócz bólu menstruacyjnego obejmują one inne dolegliwości ginekologiczne, gastroenterologiczne oraz urologiczne. Pacjentki najczęściej zmagają się z ostrym, mogącym znacząco utrudniać codzienne funkcjonowanie bólem podczas krwawienia, który nie zawsze wystarczająco reaguje na standardowe leki przeciwbólowe. U części pacjentek występuje również przewlekły lub nawracający ból miednicy, a także ból podczas lub po stosunku płciowym. Endometriozie mogą towarzyszyć także objawy ze strony przewodu pokarmowego, takie jak bolesne wypróżnianie, wzdęcia, zaparcia lub biegunki. Jeżeli zmiany dotyczą układu moczowego, mogą pojawić się m.in. ból podczas oddawania moczu czy inne dolegliwości związane z mikcją. Objawy jelitowe i moczowe mogą mieć charakter cykliczny i nasilać się w określonych fazach cyklu menstruacyjnego. Potoczne określenie „endo belly” odnosi się do nasilonych wzdęć i uczucia powiększenia obwodu brzucha, jednak nie jest ono specyficznym objawem endometriozy. Chorobie może towarzyszyć przewlekłe zmęczenie, a dla wielu kobiet pierwszym sygnałem do rozpoczęcia diagnostyki stają się problemy z zajściem w ciążę. Co istotne, natężenie odczuwanego bólu nie zawsze odzwierciedla stopień zaawansowania zmian – nawet drobne ogniskowe zmiany mogą silnie drażnić zakończenia nerwowe. Najważniejsze objawy endometriozy:
  • silny ból menstruacyjny,
  • przewlekły lub nawracający ból miednicy mniejszej,
  • ból podczas lub po stosunku,
  • bolesne wypróżnianie i oddawanie moczu,
  • cykliczne wzdęcia (tzw. endo belly),
  • problemy z zajściem w ciążę,
  • przewlekłe zmęczenie.

W jaki sposób tkanka endometrium pojawia się poza macicą? Przyczyny endometriozy

Pytanie o to, w jaki sposób powstają ogniska endometriozy poza macicą, od lat stanowi przedmiot badań. Obecnie uważa się, że endometrioza ma złożoną, wieloczynnikową etiologię, a jej rozwój nie może być wyjaśniony jednym mechanizmem. Jedną z najstarszych i najlepiej znanych hipotez jest teoria menstruacji wstecznej, zaproponowana przez Johna Sampsona w 1927 roku. Postawiona przez niego teza głosi, że endometrioza powstaje wskutek cofania się krwi menstruacyjnej przez jajowody do jamy otrzewnej. Nie wiadomo jednak, dlaczego – choć owa tzw. wsteczna menstruacja występuje u większości kobiet – do rozwoju choroby dochodzi jedynie u około 10 proc. ich populacji. W powstawaniu i utrzymywaniu się zmian mogą uczestniczyć również zaburzenia odpowiedzi immunologicznej oraz przewlekły stan zapalny. Nieprawidłowe funkcjonowanie mechanizmów odpornościowych może sprzyjać przetrwaniu komórek i tkanek obecnych poza jamą macicy oraz ich dalszemu rozwojowi. Pod uwagę brane są także inne procesy, które mogą doprowadzić do rozwoju choroby: przekształcanie się komórek otrzewnej w tkankę endometrialną pod wpływem czynników zapalnych lub hormonalnych (teoria metaplazji celomatycznej), a także rozsiew naczyniowy i limfatyczny, który tłumaczy rzadsze przypadki obecności zmian w narządach odległych od macicy, takich jak płuca czy mózg.

Opóźnienie diagnostyczne w Polsce – problem systemowy i normalizacja bólu

Okres, jaki mija w Polsce od wystąpienia pierwszych objawów do postawienia właściwej diagnozy, szacowany jest na średnio od 7 do nawet 10 lat. Jedną z przyczyn może być normalizacja silnego bólu miesiączkowego – zarówno w społeczeństwie, jak i w praktyce klinicznej. Kobiety zgłaszające dolegliwości od najmłodszych lat bardzo często słyszą od lekarzy pierwszego kontaktu czy ginekologów stwierdzenia „tak już musi być” albo „kobieta musi cierpieć”. Dodatkowym problemem jest niespecyficzny charakter objawów. Dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego lub układu moczowego mogą prowadzić do diagnostyki w kierunku innych chorób, a rozpoznanie endometriozy może zostać postawione dopiero po wystąpieniu kolejnych objawów lub problemów z płodnością. Dodatkową barierą w polskim systemie ochrony zdrowia jest niewystarczająca dostępność diagnostyki oraz ograniczona liczba wyspecjalizowanych ośrodków rozpoznawania i leczenia tej choroby.

Czy endometriozę da się wyleczyć? Terapia i łagodzenie bólu

Endometrioza jest chorobą przewlekłą, dla której obecnie nie istnieje leczenie gwarantujące trwałe usunięcie choroby u wszystkich pacjentek. Dostępne metody pozwalają jednak skutecznie kontrolować objawy, ograniczać ból, poprawiać jakość życia i – w odpowiednich przypadkach – leczyć zmiany chirurgicznie. Endometrioza znacząco wpływa na jakość życia kobiet i ich rodzin. Szacuje się, że generuje ona koszty dla społeczeństwa podobne do tych, jakie generują inne choroby przewlekłe, takie jak cukrzyca typu 2, choroba Leśniowskiego-Crohna czy reumatoidalne zapalenie stawów. Coraz częściej zwraca się uwagę, że endometrioza to nie tylko problem bolesnych miesiączek czy trudności z zajściem w ciążę – to schorzenie dotykające całego organizmu. Skuteczna opieka nad pacjentką wymaga zatem odejścia od leczenia wyłącznie objawów ginekologicznych na rzecz zintegrowanej, interdyscyplinarnej terapii obejmującej wsparcie uroginekologiczne, neurologiczne, immunologiczne oraz psychologiczne.

Bibliografia

Agarwal, S. K., Chapron, C., Giudice, L. C., Laufer, M. R., Leyland, N., Missmer, S. A., Taylor, H. S., & Taylor, R. N. (2019). Clinical diagnosis of endometriosis: a call to action. American Journal of Obstetrics and Gynecology, 220(4), 354.e1–354.e12. Horne, A. W., & Saunders, P. T. K. (2019). SnapShot: Endometriosis Pathophysiology and Treatment. Cell, 179(7), 1677–1677.e1. Słabuszewska-Jóźwiak, A., Ciebiera, M., & Szymański, W. (2020). Diagnostic delays in endometriosis – current status and prospects for the future. Ginekologia Polska / Journal of Clinical Medicine. Sourial, S., Tempest, N., & Hapangama, D. K. (2014). Theories on the pathogenesis of endometriosis. Molecular Human Reproduction, 20(8), 718–731. Taylor, H. S., Kotlyar, A. M., & Flores, V. A. (2021). Endometriosis is a chronic systemic disease: clinical challenges and novel empirical approaches. The Lancet, 397(10276), 839–852. Zondervan, K. T., Becker, C. M., & Missmer, S. A. (2020). Endometriosis. Nature Reviews Disease Primers, 6(1), 9