Czy jeden mikroelement może mieć wpływ na odporność, wygląd włosów, sprawność umysłową i… prawidłowe funkcjonowanie tarczycy? Tak, to możliwe – mowa o selenie, pierwiastku śladowym, który, choć potrzebny w mikroskali, odgrywa makro-rolę w naszym zdrowiu. Jego obecność w organizmie to nie przypadek – selen jest istotnym składnikiem wielu enzymów, bez których nie byłoby możliwe ani sprawne działanie układu odpornościowego, ani synteza hormonów T3 i T4, ani nawet ochrona komórek przed stresem oksydacyjnym.
Mimo to wiele osób wciąż nie wie, jakie jest optymalne dzienne zapotrzebowanie na selen, kiedy go przyjmować, jakie są objawy niedoboru i co grozi przy nadmiarze. W świecie suplementacji, gdzie moda często wyprzedza naukę, warto podejść do tematu z rozwagą i… wiedzą.
Dlaczego selen jest tak ważny dla organizmu?
Selen (Se) należy do grupy mikroelementów, czyli pierwiastków występujących w ludzkim organizmie w bardzo małych ilościach. Mimo swojej niskiej zawartości odgrywa niezwykle ważną rolę w prawidłowym przebiegu wielu procesów biologicznych i jest konieczny do zachowania zdrowia. W ludzkim ciele selen spełnia wiele istotnych funkcji – wchodzi w skład specjalnych białek, zwanych selenoproteinami, gdzie występuje jako selenocysteina – pochodna aminokwasu cysteiny, w której atom siarki został zastąpiony selenem.
Jest także składnikiem dwóch ważnych aminokwasów: selenocysteiny oraz selenometioniny. Oba te związki są niezbędne do prawidłowego działania wielu enzymów, takich jak peroksydaza glutationowa, reduktaza tioredoksyny czy dejodynaza jodotyroninowa. Enzymy te uczestniczą w reakcjach redoks, chroniąc komórki przed destrukcyjnym działaniem wolnych rodników dzięki swoim właściwościom antyoksydacyjnym.
Selen wspiera również odnowę kwasu askorbinowego z jego utlenionych form, bierze udział w procesach syntezy materiału genetycznego oraz w regulowanej śmierci komórek. Jest też niezbędny do przemian hormonalnych w tarczycy, poprzez udział w reakcjach odjodowania hormonów, czyli przekształceniu tyroksyny (T4) do trijodotyroniny (T3). Co więcej, selenoproteiny uczestniczą w regeneracji i rozwoju tkanki mięśniowej.
Ten mikroelement ma też korzystny wpływ na funkcjonowanie układu odpornościowego – wspomaga aktywację makrofagów, proliferację limfocytów oraz ich różnicowanie. Selen może również tworzyć stabilne, nieaktywne związki z toksycznymi metalami ciężkimi, takimi jak kadm, ołów, rtęć, arsen czy tal, co pozwala na ograniczenie ich szkodliwego wpływu na organizm.
Chroni też komórki serca oraz układu nerwowego przed stresem oksydacyjnym, wspiera proces spermatogenezy oraz wpływa korzystnie na kondycję włosów i paznokci.
Niedobór selenu – przyczyny i objawy
Zbyt niski poziom selenu w organizmie może skutkować poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi. Jego niedobór może być jednym z czynników prowadzących do problemów z płodnością, nadmiernego wypadania włosów, trudności w skupieniu uwagi (objawiających się tzw. „mgłą mózgową”), a także zaburzeń pracy mięśni oraz osłabienia funkcji układu odpornościowego.
Jeśli deficyt selenu utrzymuje się przez dłuższy czas, może negatywnie wpływać na prawidłowe funkcjonowanie tarczycy, przyczyniając się do rozwoju takich schorzeń jak niedoczynność tarczycy czy choroba Hashimoto. Ponadto niski poziom tego mikroelementu może zwiększać podatność na choroby cywilizacyjne, takie jak cukrzyca czy schorzenia układu sercowo-naczyniowego, a także nowotwory i zaburzenia autoimmunologiczne, m.in. reumatoidalne zapalenie stawów.
W rzadkich przypadkach głównie w rejonach świata z bardzo niską zawartością selenu w glebie może dojść do rozwoju choroby Keshan – formy kardiomiopatii o podłożu endemicznym – lub Kaszina-Beka, czyli przewlekłej choroby układu kostno-stawowego występującej w niektórych obszarach Chin, Tybetu i Syberii.
Nadmiar selenu – przyczyny i objawy
Zbyt duża ilość selenu w diecie może działać szkodliwie dla organizmu, powodując zatrucie znane jako selenoza. Do jej charakterystycznych objawów należą dolegliwości żołądkowo-jelitowe, takie jak nudności i biegunka, uczucie przewlekłego zmęczenia, bóle stawów, a także kruchość paznokci i nadmierne wypadanie włosów.
Przekraczanie zalecanej dziennej dawki selenu może również zwiększać ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2 oraz nasilać działanie stresu oksydacyjnego w komórkach organizmu.
Na szczęście, większość niepożądanych reakcji wywołanych nadmierną suplementacją ustępuje po zaprzestaniu przyjmowania selenu w syntetycznej formie, zazwyczaj w relatywnie krótkim czasie.
Selena a tarczyca
Selen odgrywa ważną rolę w utrzymaniu prawidłowej pracy tarczycy, będącej jednym z narządów o najwyższym stężeniu tego mikroelementu. Jest on nieodzowny w procesie syntezy trójjodotyroniny (T3) – jednego z głównych hormonów tarczycy. W przypadku niedoboru selenu dochodzi do zakłóceń w przyswajaniu i przemianach jodu w organizmie.
Badania naukowe jednoznacznie wykazują związek pomiędzy obniżonym poziomem tego pierwiastka a wzrostem ryzyka chorób tarczycy, szczególnie tych o podłożu autoimmunologicznym. Co więcej, odpowiednia podaż selenu może przyczynić się do zmniejszenia stężenia przeciwciał anty-TPO, które są charakterystyczne dla przewlekłego zapalenia tarczycy.
U osób cierpiących na chorobę Hashimoto, suplementacja selenu może wspierać ograniczenie produkcji czynników prozapalnych. Choć wyniki badań są obiecujące, nie zaleca się samodzielnego sięgania po preparaty z selenem bez wcześniejszego oznaczenia jego poziomu we krwi, w przypadku występowania tego schorzenia.
Ze względu na fakt, że optymalna ilość tego pierwiastka w organizmie jest niska, a łatwo go przedawkować, suplementację oraz dobór odpowiedniej dawki warto w niektórych sytuacjach skonsultować z lekarzem.
Selen najlepiej jest przyjmować rano, po posiłku. Należy jednak pamiętać, aby zachować odstęp czasowy pomiędzy jego spożyciem a przyjęciem leków hormonalnych stosowanych w terapii chorób tarczycy, które najczęściej przyjmuje się na czczo.
Przeczytaj także: Suplementacja jodu w niedoczynności tarczycy przy Hashimoto
Zalecane dawkowanie selenu
W suplementach dostępnych w aptekach selen występuje zarówno w formach organicznych, jak i nieorganicznych. Związek w postaci organicznej cechuje się znacznie wyższą biodostępnością – organizm wchłania go na poziomie około 85–90% w jelitach, podczas gdy przyswajalność form nieorganicznych wynosi zaledwie około 10%.
Najskuteczniej wchłanianą postacią tego pierwiastka jest selenocysteina. Wysoką przyswajalnością charakteryzuje się także selenometionina – naturalnie obecna w wielu produktach spożywczych i stanowiąca główne źródło selenu w diecie.
Z drugiej strony po spożyciu selenometioniny, znaczna jej część zostaje ‘uwięziona” w zapasach komórkowych jako źródło aminokwasu metioniny. Zatem mimo że selenometionina może być łatwiej i szybciej absorbowana, to jej wykorzystanie przez organizm może być mniej efektywne od nieorganicznej formy selenianu, która może być szybciej włączana do enzymu peroksydazy glutationowej.
Zgodnie z Normami Żywienia dla populacji Polski, zalecane dzienne spożycie selenu dla dorosłych wynosi 55 mikrogramów.
Aby zwiększyć efektywność wchłaniania tego pierwiastka, warto spożywać go w towarzystwie białek i ich aminokwasowych składników, takich jak metionina, a także z witaminami A i E, które wspierają jego absorpcję.
W przypadku suplementacji selenu wskazane jest przyjmowanie go w godzinach porannych, co może wpłynąć korzystnie na jego przyswajalność i działanie.
Suplementacja selenu
Choć selen należy do mikroelementów obecnych w organizmie w śladowych ilościach, jego znaczenie dla zdrowia jest ogromne. Wspiera funkcjonowanie układu odpornościowego, chroni komórki przed stresem oksydacyjnym, wpływa korzystnie na kondycję włosów, skóry i paznokci, a przede wszystkim odgrywa istotną rolę w pracy tarczycy. Zarówno jego niedobór, jak i nadmiar mogą jednak prowadzić do poważnych zaburzeń – od problemów hormonalnych, przez osłabienie odporności, aż po ryzyko cukrzycy typu 2 i zatrucia organizmu.
Aby suplementacja była bezpieczna i skuteczna, powinna być oparta na badaniu poziomu selenu we krwi oraz konsultacji z lekarzem. Nadmiar tego pierwiastka jest równie niebezpieczny jak jego deficyt – dlatego kluczem do zdrowia jest nie tylko „czy” przyjmować selen, ale przede wszystkim „ile” i „jak”.
Bibliografia:
- B. Klecha, B. Bukowska, „Selen w organizmie człowieka – charakterystyka pierwiastka i potencjalne zastosowanie terapeutyczne”, BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. – XLIX, 2016, 4, str. 818 – 829
- M. Ratajczak, M. Gietka-Czernel, Rola selenu w organizmie człowieka, pnmedycznych.pl [online] http://www.pnmedycznych.pl/wp-content/uploads/2017/01/pnm_2016_12_929-933.pdf [dostęp:] 07.04.2025.
- K. Socha i in., Nawyki żywieniowe a stężenie selenu w surowicy u pacjentów z chorobą Hashimoto, phie.pl [online] http://www.phie.pl/pdf/phe-2012/phe-2012-4-824.pdf [dostęp:] 07.04.2025.
- Zheng, Jian & Goessler, Walter & Kosmus, W.. (1998). The chemical forms of selenium in selenium nutritional supplements: An investigation by using HPLC/ICP/MS and GF/AAS. Trace Elements and Electrolytes. 15. 70-75
